santacruznagreine a d’fhoilsigh | 31/01/2010

Scoil Puente de Hózhó

Leabharlann ASU

Ní fada uainn Arizona i dtéarmaí Mheiriceá agus is ann a chaitheas cuid den tseachtain seo. Eitilt uair a chloig go leith nó mar sin ó San José agus beidh tú i lár an fhásaigh in Phoenix. A leithéid de láthair chun cathair cúig mhilliún daoine a thógaint! Níorbh aon iontas é dá mbrisfeadh cogaí uisce amach sa tír seo i bhfad na haimsire. Ar Tempe a bhí mo thriail, cathair ar cuid de mhórcheantar Phoenix í, agus ar Arizona State University áit a bhfuil ceann de na cláracha taighde is bisiúla faoin athneartú teanga sna Stáit Aontaithe. Tá sárobair déanta ag an Ollamh Teresa McCarty agus a comhghleacaithe ar staid an Diné (nó Navajo), an teanga bhundúchasach is treise dá bhfuil á labhairt sna Stáit Aontaithe ar fad. Is éard is ciall le ‘Diné’ ná ‘pobal’ agus úsáidtear é chun cur síos ar na daoine agus ar an teanga araon, faoi mar a tharlaíonn i gcás go leor de na teangacha bundúchasacha anseo. Na Spáinnigh a bhaist ‘Navajo’ orthu san am a caitheadh ach dúradh liom nach bhfuil aon bhlas tarcaisniúil air sa lá atá inniu ann agus go ndeirtear Navajo agus Diné chomh minic céanna.

Tempe, AZ

Ar an gcéad amharc, níor dhóigh leat go bhfuil aon údar imní ag Diné: d’fhéadfadh 150,000 cainteoir nó níos mó a bheith aici i dtearmann mór groí ar a dtugtar an ‘Navajo Nation’ a shíneann thar 26,000 cearnach, beagnach chomh mór le hÉirinn. Tá cuid de Thír na Diné i gceithre stát Mheiriceánacha: Utah, Colorado, Arizona agus New Mexico agus tá cainteoirí Diné scaipthe ar fud na Stát Aontaithe chomh maith. Creidtear go bhfuil i bhfad níos mó díobh i gCalifornia féin ná mar atá de chainteoirí ag teangacha bundúchasacha an stáit sin go léir le chéile. Ach léiríonn staidéir éagsúla go bhfuil an ghlúin is óige ag tabhairt cúil go tapaidh agus go tiubh leis an Diné le daichead éigin bliain anuas ar na cúiseanna coitianta sin a luaitear le meath mionteangacha go minic: brú an Bhéarla, an domhandú, eágothromaíocht eacnamaíoch agus a thuilleadh nach iad. Tá dúshlán breise ag Diné toisc go bhfuil Arizona ar cheann den dornán stát a d’fhógair an Béarla mar theanga oifigiúil le deich mbliana anuas toisc go raibh bagairt chomh mór sin ag teacht ón Spáinnis, mar dhea. Mar sin, is deacra teangacha eile a chur chun cinn in Arizona ná i New Mexico, mar shampla, stát a aithníonn an éagsúlacht teangacha a labhraítear ann, Diné ina measc.

Bunscoil Puente de Hózhó

Dhá uair a chloig tríd an bhfásach ó thuaidh ó Phoenix, ag bun ceann de shléibhte beannaithe na Diné tá Flagstaff, baile 60,000 duine nó mar sin. Tá Flagstaff lasmuigh de dhlínse Thír na Díne ach is Diné é duine as ceathrar de dhaonra an bhaile. Is Latino é duine as cúigear, rud a fhágann gur baile ilteangach é. Cé go mbíonn go leor Diné ar a dtoil ag na tuismitheoirí uaireanta, is é an Béarla an teanga teaghlaigh ag go leor de na páistí Diné. Bíonn Diné líofa ag an tseanmhuintir, ach sin iad an dream a cuireadh sna scoileanna cónaithe agus ar cuireadh cosc ar a dteanga agus a gcultúr. Is baolach gur geall le sampla téacsleabhair é seo den athrú teanga. Tá tréaniarracht ar bun dul i ngleic leis an athrú teanga seo in Flagstaff, a bhuíochas le Scoil Puente de Hozho. Léiríonn ainm na scoile an fhealsúnacht go gléineach: is ionann ‘puente’ agus ‘droichead’ sa Spáinnis, agus ‘Hózhó’ an focal Diné ar ‘áilleacht’. Droichead na háilleachta, mar sin. Bunscoil thrítheangach is ea í seo, a múintear na hábhair trí Bhéarla, Spáinnis agus Diné inti. Roghnaíonn na tuismitheoirí dhá theanga dá bpáistí agus is é an tumoideachas an modh a úsáidtear. Tá na páistí Diné sa sruth tumoideachais Diné toisc nach í teanga an teaghlaigh í de ghnáth. Foghlaimíonn siad ábhair eile i mBéarla. Murab ionann agus na Diné, is í an Spáinnis teanga teaghlaigh na Latinos den chuid is mó agus mar sin cuirtear na páistí sin sa sruth tumoideachais Béarla agus faigheann siad an chuid eile dá scolaíocht i Spáinnis. Is féidir le páistí geala an bhaile tumoideachas Spáinnise nó Diné a roghnú de réir mar is mian leo.

Séasúir Diné

Bhí sé de phribhléid agam seal a chaitheamh sa seomra ranga Diné in Puente de Hózhó. Páistí sa chéad ghrád a bhí á múineadh agus cúpla bliain den tumoideachas déanta acu cheana. Ba léir go raibh líofacht mhaith acu sa teanga ach bhí go leor Béarla ar siúl eatarthu féin faoi mar a tharlaíonn go minic sa luath-tumoideachas. Bhí póstaeirí agus léaráidí Diné crochta ar fhallaí an tseomra ag an múinteoir: na séasúir, móid dílseachta do Stáit Aontaithe Mheiriceá, na dathanna agus an aibítir Diné. Rang Matamaitice a bhí ar siúl nuair a shiúlamar isteach, roinnt agus iolrú. Bhí cluiche ar bun ag an múinteoir le bréagáin phlaisteacha a raibh cuma an tseangáin orthu (wóláchíí’ in Diné) chun na rialacha a mhúineadh, bús Diné á stealladh ag na páistí agus iad ag iarraidh na seangáin bhochta a roinnt óna chéile. Thosaigh an rang Béarla ansin le sraith abairtí a raibh botúin iontu, leithéidí ‘I’m gonna eat a pizza for dinner’. An rud ba shuntasaí ar fad ná gur trí Diné a múineadh an Béarla. Iarradh ar na páistí míniú Diné a thabhairt ar na focail agus ar na habairtí Béarla agus Diné ar fad, geall leis, a labhraíodh. Chuaigh an seomra ranga Diné seo i bhfeidhm go mór orm. Nuair a chuimhníonn tú ar stair bhrúidiúil na mbundúchasach sa tír seo, agus ar ar fhulaing cainteoirí na dteangacha sin, is beag rud sa tsaol atá chomh cumhachtach céanna leis an athneartú teanga ag tarlú os comhair do dhá shúil. Ba mhór an phribhléid dom an deis a fháil féachaint ar an tionscadal nuálach seo i dtuaisceart Arizona. Níl slat draíochta ag múinteoirí Puente de Hózhó chun roth na staire a chasadh ach tá éacht á dhéanamh acu in Arizona aonteangach.

Rialacha an tseomra ranga

Advertisements

Responses

  1. Tá stair fhada ag na Diné maidir leis an ghéarleanúint. Díbríodh as a gcuid talaimh iad sna 1860aidí agus cuireadh go dtí áit ar a dtugtar an Bosque Redondo iad. Áit mhífholláin a bhí inti seo agus bhí na daoine ag fáil bháis go tiubh ann. Faoi dheireadh tugadh an talamh ina bhfuil siad anois ar ais dóibh – i bhfad sular tuigeadh go raibh saibhreas ábhar mianadóireachta faoin talamh – dá dtuigfí, ní thabharfaí gan amhras. Dála go leor dream bundúchasach eile, bhí córas na scoileanna cónaithe go láidir i measc na Diné. Áiteanna iad seo inár caitheadh leis na scoláirí go dona agus ar crosadh orthu a dteanga a labhairt. Sílim go bhfuil cuid de na scoileanna sin ann i gcónaí, cé go mb’fhéidir nach bhfuil siad chomh brúidiúil céanna anois. Cé mhéad dalta atá ar Scoil Hózho (focal a chiallaíonn ‘áilleacht’ agus atá ar cheann de phrionsabail lárnacha chultúr na Diné)? Cén dearcadh atá ag údaráis Stát AZ ar an áit? Cén dearcadh atá ag an dream a chuireann a gclann ar scoileanna Béarla amháin i gcónaí ar an áit?

  2. Tuairim is 500 ar fad atá sa scoil, a Lillis. Tá ceithre rang Diné ann, 100-120 dalta ar fad, dar liom. Sea, ciallaíonn ‘hózhó’ suaimhneas agus síocháin chomh maith. Ba ghá go leor cleasaíochta chun údaráis AZ a shásamh. Ní fhéadfaí lán-tumoideachas a bhunú, dar ndóigh, ach más féidir a léiriú do na húdaráis nach bhfuil aon mháchail ar Bhéarla na ndaltaí is cuma leo. Éiríonn thar barr ag daltaí Diné le litearthacht an Bhéarla agus sásaíonn sé sin údaráis AZ. Tá fear geal an-chumasach i gceannas ar bhord oideachais Flagstaff a bhfuil Diné aige agus é ina chrann taca ag an scoil. Baile liobrálach go leor é Flagstaff – dúradh liom gurbh é an t-aon bhaile in AZ ar fad a vótáil ar son Obama – agus mar sin ní dóigh liom go raibh mórán freasúra ag Puente go háitiúil. Déarfainn nach amhlaidh a bhí sa chuid eile de AZ.

  3. Alt thar a bheith spéisiúil, a John. D’aithin mé cuid mhaith de na dúshláin a luaigh tú ansin. Tuigim go mbíonn tuismitheoirí buartha faoi chaighdeán an Bhéarla na ndaltaí (agus caighdeán na Spáinnise dar ndóigh sa chás seo), ach is léiriú eile é go n-oibríonn an córas tumoideachais. A leithéid de bhuntáiste agus oscailt súl do na daltaí seo. Tá an t-adh dearg leo.

    Alt an-spéisiúil i mBeo. Fair play duit!

    • Níor ghá duit Navajo a bheith agat chun a fheiceáil go bhfuil an tumoideachas ag obair sa chomhthéacs seo chomh maith, a Clare. Bhí líofacht an-mhaith ag na hardranganna agus bhí go leor Navajo ar siúl eatarthu féin cé gur léir gurb é an Béarla an teanga shóisialta eatarthu. Ach nach gcaithfear a bheith réadúil faoin méid is féidir leis na scoileanna tumoideachais (nó sa chás seo leath-thumoideachais) a bhaint amach? Feictear domsa go mbíonn go leor daoine ag súil leis na hoirc is na hairc ó scoileanna nach bhfuil iontu ach institiúid shóisialta amháin – oileáinín beag i loch mór an Bhéarla, na Spáinnise srl.


Freagra

Líon amach do chuid faisnéise thíos nó cliceáil ar dheilbhín le logáil isteach:

Lógó WordPress.com

Is le do chuntas WordPress.com atá tú ag freagairt. Logáil Amach / Athrú )

Peictiúr Twitter

Is le do chuntas Twitter atá tú ag freagairt. Logáil Amach / Athrú )

Pictiúr Facebook

Is le do chuntas Facebook atá tú ag freagairt. Logáil Amach / Athrú )

Pictiúr Google+

Is le do chuntas Google+ atá tú ag freagairt. Logáil Amach / Athrú )

Ceangal le %s

Ranganna

Molann %d blagálaí é seo: