santacruznagreine a d’fhoilsigh | 07/02/2010

Awaswas, Karuk, Yurok … teangacha bundúchasacha Chalifornia

Tá cúpla geallúint déanta agam ó thosnaíos ag blagáil liom anseo níos nó ná cúig mhí ó shin go ndéanfainn cur síos ar theangacha bundúchasacha an stáit seo. Tá cur síos deisbhéalach ach uafar ag an teangeolaí Jim McCloskey, comhghleacaí liom in UCSC, ar mheath tubaisteach na dteangacha sin ina leabhar Guthanna in Éag. Ar cheann de na haidhmeanna a bhí agam agus mé i Santa Cruz bhí breis eolais a fháil ar staid theangacha Chalifornia agus go háirithe ar na hiarrachtaí atá á ndéanamh iad a athneartú.

Tá suirbhé an-cuimsitheach ar theangacha Chalifornia ag UC Berkeley

Sular lonnaigh inimircigh ón Eoraip ann, bhí an réigiún a dtugtar California inniu air ar cheann de na ceantair ba shaibhre agus b’ilghnéithí teangacha agus cultúir i Meiriceá Thuaidh ar fad. Labhraítí sa bhreis ar 100 teanga a raibh baint acu le cúig cinn nó níos mó de mhórfhinte teangacha (tugtar ‘fine’ ar ghrúpa teangacha a bhfuil cosúlachtaí acu lena chéile, na teangacha Ceilteacha, mar shampla). Ba ionann teacht na nEorpach agus bascadh agus díothú na dteangacha bundúchasacha agus lucht a labhartha. Ag scríobh di i 1994, bhí an teangeolaí Leanne Hinton den tuairim nach raibh ach tuairim is 50 teanga á labhairt fós, ach ní raibh oiread agus ceann amháin díobh á sealbhú ag páistí sa bhaile. Cainteoir amháin nó beirt a bhí fágtha ag roinnt teangacha an uair sin, leithéidí Cupeño, Coast Miwok, Southern Pomo agus Wappo. Go minic, ní raibh an teanga ach ag roinnt seanóirí aosta de chuid na treibhe. Cailleadh tuairim is seisear cainteoirí dúchais deireanacha dá leithéid a fhaid agus a bhí a leabhar á scríobh ag Hinton. Dar léi: ‘California Indian languages are indeed in the ultimate crisis of a life-and-death struggle. After decades of social change and of attempts by authorities to eradicate native language use, Native Californian languages are rarely spoken at home, so children do not learn them’.

Leanne Hinton, UC Berkeley

Ollamh le Teangeolaíocht in Ollscoil Chalifornia, Berkeley í Hinton ach ní hionann í agus teangeolaithe a bhailíonn eolas faoi theangacha bundúchasacha ach nach cás leo a bhfuil i ndán dóibh. Chomh maith lena saineolas teangeolaíoch, tá Hinton ar dhuine de na gníomhaithe teanga is tábhachtaí in California: tá a saol tugtha aici ag iarraidh teangacha a athneartú ó Eureka aduaidh chomh fada le San Diego ar theorainn Mheicsiceo. Bhí sí ina stiúrthóir ar an Survey of California and Other Indian Languages ag UC Berkeley ar feadh beagnach 30 bliain ó 1978 i leith agus tá dlúthbhaint aici leis an suirbhé i gcónaí. Bunaíodh an suirbhé i 1949 agus cuireadh bonn buan airgeadais faoi i 1953. Sna blianta luatha, bhíothas ag díriú ar thaifeadadh agus léarscáiliú theangacha bundúchasacha Chalifornia. Faoi stiúir Hinton, athraíodh an bhéim agus deineadh iarracht comhoibriú go gníomhach le pobail bhundúchasacha an stáit. Chomh maith le leanúint den taifeadadh, cuireadh tús le ceardlanna faoi athneartú agus foghlaim teangacha agus osclaíodh an chartlann do threibheanna a bhí ag iarraidh breis eolais a fháil faoina dteanga. Bhí dlúthbhaint ag Hinton le bunú an Master-Apprentice Program, scéim nuálach chun seanchainteoirí a chur ag múineadh a dteangacha d’fhoghlaimeoirí óga. Do theangacha nach raibh oiread agus cainteoir amháin fágtha acu, cuireadh tús le ceardlann ar leithligh, ‘Breath of Life’. Gach dara bliain a reachtáiltear an cheardlann sin ó shin.

Seastán ag Comhairle Bhundúchasach Santa Cruz ag an gcé le déanaí

In ainneoin an dúshláin mhóir atá roimh na teangacha, tá dóchas agus muinín le brath ar shuíomh gréasáin an tsuirbhé: ‘it is important to add that California’s Native people and languages are resilient and adaptive; that languages are being learned, transformed, and revived in the face of tremendous obstacles; and that so far, every generation of scholars has been wrong in its prediction that California languages are on the verge of extinction’. Bhí sé de phribhléid agam agallamh a chur ar Leanne Hinton le déanaí agus d’fhoilsigh an iris idirlín BEO! an t-agallamh sin le déanaí. Tá an t-agallamh ar fáil anseo.

Awaswas an teanga a labhraítí san áit a bhfuil Santa Cruz inniu. Dar leis an suirbhé, ní raibh ach 600 cainteoir aici agus í i mbarr a réimse sular tháinig na hEorpaigh. Ach ní raibh daonra beag mar seo eisceachtúil i measc theangacha bundúchasacha Chalifornia agus ceaptar go raibh an dátheangachas agus an t-ilteangachas thar a bheith coitianta. Cailleadh na cainteoirí deiridh sa 19ú aois agus níl fágtha ach liostaí focal. Mutsun an teanga a labhraítí ó dheas uainn, níos cóngaraí do Monterey. Tuairim is 2,700 cainteoir a bhí aicise agus níor cailleadh an cainteoir dúchais deiridh go dtí 1930. B’fhearr an taifeadadh a deineadh ar Mutsun ná ar Awaswas. Teangacha Ohlone ab ea Mutsun agus Awaswas araon. Tá feachtas athneartaithe ag ceann eile de na teangacha Ohlone, Chochenyo, ach ní heol dom go bhfuil éinne ag iarraidh an bheatha a chur an athuair i dteangacha bundúchasacha Santa Cruz.

Advertisements

Responses

  1. John Léigh mé d`alt i mBeó, an-suimiúil ar fad.

  2. Go raibh maith agat a Sheáin. Ba mhór an onóir dom an deis a fháil labhairt le Leanne. Bean an-ghealgháireach, mórchroíoch í agus tá súil agam go raibh na suáilcí sin le brath ar an agallamh.


Freagra

Líon amach do chuid faisnéise thíos nó cliceáil ar dheilbhín le logáil isteach:

Lógó WordPress.com

Is le do chuntas WordPress.com atá tú ag freagairt. Logáil Amach / Athrú )

Peictiúr Twitter

Is le do chuntas Twitter atá tú ag freagairt. Logáil Amach / Athrú )

Pictiúr Facebook

Is le do chuntas Facebook atá tú ag freagairt. Logáil Amach / Athrú )

Pictiúr Google+

Is le do chuntas Google+ atá tú ag freagairt. Logáil Amach / Athrú )

Ceangal le %s

Ranganna

Molann %d blagálaí é seo: